С аминдэм (эсвэл L-аскорбины хүчил) нь зургаан нүүрстөрөгчийн бүтцтэй, глюкозоос нийлэгждэг, жимс, хүнсний ногоо болон ихэнх амьтдын бөөр, элгэнд элбэг тохиолдох шим тэжээл юм. С аминдэм нь хүчтэй усанд уусдаг антиоксидант бөгөөд ихэнх хөхтөн амьтад өөрсдөө нийлэгжүүлдэг боловч хүний биед нийлэгжүүлдэггүй, учир нь нийлэгжүүлэхэд шаардлагатай ферментүүд дутагддаг [1]. Тиймээс бид хоол хүнсээр авч, дутагдлын өвчнөөс сэргийлэх хэрэгтэй.

Ихэнх амьтад өөрсдийн С аминдмийг нийлэгжүүлдэг. Судлаачид Аксель Холст болон Теодор Фрёлих туршилтаар далайн гахайнд (хүнтэй адил хоол хүнсээр С аминдэм авах шаардлагатай амьтан) Scurvy өвчнийг бий болгосон байдаг. 1928 онд Альберт Сент-Гьёржи бөөрний дээд булчирхайгаас "гексуроны хүчил" гэж нэрлэсэн бодисыг тусгаарласан. Дөрвөн жилийн дараа Чарльз Глен Кинг С аминдэмийг лабораторидоо тусгаарлаж, энэ нь "гексуроны хүчилтэй" адил болохыг тогтоосон. 1933 онд Норман Хауорт С аминдэмийн химийн бүтцийг тодорхойлсон [2].

Scurvy

Хамгийн сайн мэддэг дутагдлын өвчин бол С аминдэмийн удаан хугацааны дутагдлаас үүсдэг Scurvy юм. Энэ нэр нь латинаар ‘scorbutus’, францаар ‘scorbut’, герман хэлээр ‘Skorbut’ гэсэн гаралтай. Scurvy нь нэгэн цагт дэлхийн тэнгисийн цэргийн хамгийн түгээмэл асуудлын нэг байсан бөгөөд ойролцоогоор 2 сая далайчинг хамарсан гэж тооцогддог. 1747 онд Жеймс Линд 12 далайчинд Scurvy өвчний 6 өөр эмчилгээ туршсанаас зөвхөн жүрж, нимбэг үр дүнтэй байжээ. Ирландын 1845 оны “их төмсний гачигдал”-ын үед ч газар дээр олон тохиолдол бүртгэгдсэн.

Хэдийгээр өнөө үед тэжээл судлаачид Scurvy-тай өвчтөн ховор хардаг ч 2010–2011 оноос хойш өвчлөлийн тохиолдол хоёр дахин нэмэгдэж, 2020–2021 онд 82-оос 171 болсон байна. Гэхдээ аскорбины хүчлийг нэмэлтээр хэрэглэснээр амархан эмчлэгддэг.

Сэтгэл санаа

Сонирхолтой нь, С аминдэмийн хамгийн өндөр агууламж тархинд байдаг бөгөөд амьтны модел болон in vitro судалгаагаар тархины үйл ажиллагаанд чухал үүрэгтэйг харуулжээ [3]. Scurvy өвчний хамгийн эхний шинж тэмдэг нь амьдралын эрч хүч буурах буюу өөрөөр хэлбэл С аминдэмийн хүнд дутагдлын эхний шинж тэмдэг юм.

1000 мг С аминдэм өдөр бүр хэрэглэснээр эрүүл залуу насанд хүрэгчдийн ядаргаа, анхаарал, ажлын идэвхи, өөрийгөө хянах чадвар зэрэг сэтгэлийн эрч хүчийг нэмэгдүүлж, стресс, сэтгэл гутрал, эерэг/сөрөг нөлөөлөл, түгшүүр зэрэг сэтгэлзүйн үзүүлэлтүүдийг сайжруулдаг болохыг тогтоожээ. Аж үйлдвэржсэн орнуудад ч залуу насанд хүрэгчдийн дунд хангалтгүй түвшин түгээмэл байдаг нь [4]. Тамхи татах, архи хэтрүүлэн хэрэглэх, шинэ жимс, хүнсний ногоо багатай эрүүл бус хооллолт зэрэг гадаад хүчин зүйлүүдээс шалтгаалдаг. С аминдэм дофамины дохиоллыг идэвхжүүлэх замаар нөлөөлдөг гэж үздэг [5].

Хавдар ба С аминдэм

С аминдэмийг хавдрын эмчилгээнд ашиглах санааг хоёр удаагийн Нобелийн шагналт эрдэмтэн Лайнус Полинг болон эмч Эван Камерон нар 1970-аад онд дэвшүүлжээ [6].

Өнөөгийн судалгаанууд С аминдэмийг өндөр тунгаар судсаар хийхэд (IVC) үед хавдрын эсрэг хүчтэй үйлчилгээ үзүүлэх боломжтойг харуулж байна. Эрт үеийн клиник туршилтууд өндөр тунгийн IVC нь аюулгүй, зарим төрлийн хавдрын эсийг устгахад үр дүнтэйг баталжээ. Сүүлийн жилүүдэд С аминдэмийн олон талт үйлдэл тайлагдаж, хавдрын эсрэг исэлдүүлэгч үйлдэл, эпигенетик зохицуулалт, дархлааны модуляци, хавдрын шилжилт саатуулах, гипокси болон хавдрын киназын дохиоллыг дарангуйлах, дархлааг дэмжих зэрэг олон чиг үүрэгтэй болох нь тогтоогдсон [7].

Амаар уусан С аминдэмийн цусан дахь дээд агууламж 220 μmol/L-ээс хэтрэхгүй бол судсаар өндөр тунгаар хийснээр ≥15 mmol/L хүртэл хүрдэг ба хавдрын эс устгахад шаардлагатай түвшинд хүрдэг [8]. Өндөр тунгийн судсаар аскорбат болон түүний уламжлалууд нь аюул багатай, үнэ өртөг багатай, ирээдүйн хавдрын эмчилгээнд том боломжтой [9].

Вирусын халдвар

Шинэ коронавирус (SARS-CoV-2) ба түүнтэй холбоотой COVID-19 өвчин 2020 онд дэлхий нийтэд цар тахал болж зарлагдсанаас хойш амьсгалын замын халдварын эмчилгээ, урьдчилан сэргийлэлтэд олон талын оролдлого хийгдсэн. С аминдэм нь дархлааны тогтолцооны хэвийн үйл ажиллагаанд чухал үүрэгтэй. ≥100 мг аскорбат өдөр бүр хэрэглэдэг хүмүүсийн дархлааны эсүүдэд (лимфоцит, моноцит, нейтрофил) агууламж нь цусан дахь агууламжаас 100 дахин их байдаг [10].

Генийн хувилбарууд (slc23, slc2 гэр бүл) нь аскорбины хүчлийн шимэгдэлт, зохицуулалтад нөлөөлдөг тул судалгааны үр дүн харилцан адилгүй гарчээ [11].

Одоогийн байдлаар, амнаар уух С аминдэм нь SARS-CoV-2 болон бусад амьсгалын замын халдварын эрсдэлд үргэлж нөлөөлдөггүй ч өндөр стрессийн үед илүү үр дүнтэй байдаг. Гэсэн хэдий ч С аминдэм нь амьсгалын замын халдвар болон SARS-CoV-2-ийн өвчний үргэлжлэх хугацаа, хүндрэлийг багасгаж, уушгины хатгалгаа, амьсгалын цочмог дутагдал (ARDS), сепсис, COVID-19 зэрэг хүнд хэлбэрт шилжихээс сэргийлэх боломжтойг нотолсон [12].

Дүгнэлт

С аминдэм нь хүний эрүүл мэндэд зайлшгүй шаардлагатай шим тэжээл. насанд хүрэгчдийн сэтгэл санааны эрүүл мэнд, ялангуяа COVID-19 цар тахлын дараах нөхцөлд С аминдэмийн ач холбогдлыг дахин онцлон судлах нь чухал байна.

2022 оны есдүгээр сард Lancet сэтгүүлд гарсан COVID-19 комиссын удирдах зохиогч Др. Саксийн тэмдэглэснээр:

Ирээдүйд амьдралын хэв маяг болон шим тэжээлийн ач холбогдлыг хүлээн зөвшөөрснөөр, С аминдэм шиг аюулгүй, хүртээмжтэй бодисуудыг илүү өргөнөөр ашиглах нь бидний эрүүл мэндийг хамгаалахад чухал байр суурь эзлэнэ гэсэн байна [13].

[1] Nishikimi M, Fukuyama R, Minoshima S, Shimizu N, Yagi K.

Хүний L-аскорбины хүчил нийлэгжүүлэхэд шаардлагатай боловч хүн төрөлхтөнд байхгүй L-gulono-γ-lactone oxidase ферментийн генийн хуулбар болон хромосомын байрлалыг тодорхойлсон судалгаа.

J Biol Chem. 1994 оны 5-р сарын 6; 269(18):13685–13688.

[2] Carpenter KJ.

Витамин С-ийг нээсэн түүх.

Ann Nutr Metab. 2012; 61(3):259–264.

[3] Harrison FE, May JM.

Тархинд витамин С-ийн үүрэг: аскорбатын тээвэрлэгч SVCT2-ийн чухал ач холбогдол.

Free Radic Biol Med. 2009 оны 3-р сарын 15; 46(6):719–730. doi:10.1016/j.freeradbiomed.2008.12.018.

[4] Schleicher RL, Carroll MD, Ford ES, Lacher DA.

АНУ-ын 2003–2004 оны Үндэсний Эрүүл Мэнд, Хоол Тэжээлийн Судалгаа (NHANES)-ны үеийн цусан дахь витамин С ба дутагдлын тархалт.

Am J Clin Nutr. 2009 оны 11-р сар; 90(5):1252–1263. doi:10.3945/ajcn.2008.27016.

[5] Sim M, Hong S, Jung S, Kim JS, Goo YT, Chun WY, Shin DM.

Витамин С-ийн нэмэлт хэрэглээ нь эрүүл залуу насанд хүрэгчдийн оюун санааны идэвхийг дэмждэг: туршилтын үр дүн.

Eur J Nutr. 2022 оны 2-р сар; 61(1):447–459. doi:10.1007/s00394-021-02656-3.

[6] Cameron E, Pauling L.

Хорт хавдрын дэмжих эмчилгээнд витамин С-ийн хэрэглээ: Эцсийн шатны хавдартай хүний амьдралын хугацааг уртасгасан судалгаа.

Proc Natl Acad Sci U S A. 1976 оны 10-р сар; 73(10):3685–3689.

[7] Böttger F, Vallés-Martí A, Cahn L, Jimenez CR.

Өндөр тунгаар судсаар хийх витамин С – хавдрын эмчилгээнд олон талын дэмжлэг болж чадах ирээдүйтэй арга.

J Exp Clin Cancer Res. 2021 оны 10-р сарын 30; 40(1):343.

[8] Stephenson CM, Levin RD, Spector T, Lis CG.

Ахисан шатны хорт хавдартай өвчтөнүүдэд өндөр тунгаар судсаар хийх витамин С-ийн аюулгүй байдал, тэсвэрлэх чадвар, фармакокинетикийг үнэлэх I үе шатны клиник туршилт.

Cancer Chemother Pharmacol. 2013 оны 7-р сар; 72(1):139–146. doi:10.1007/s00280-013-2179-9.

[9] Reang J, Sharma PC, Thakur VK, Majeed J.

Хорт хавдрын эсрэг тэмцэлд витамин С-ийн эмчилгээний боломжуудыг ойлгох нь.

Biomolecules. 2021 оны 7-р сарын 31; 11(8):1130.

[10] Mousavi S, Bereswill S, Heimesaat MM.

Витамин С-ийн дархлаа зохицуулах ба нянгийн эсрэг нөлөө.

Eur J Microbiol Immunol (Bp). 2019 оны 8-р сарын 16; 9(3):73–79.

[11] Grudlewska-Buda K, Wiktorczyk-Kapischke N, Budzyńska A, Kwiecińska-Piróg J, Przekwas J, Kijewska A, Sabiniarz D, Gospodarek-Komkowska E, Skowron K.

Витамин С-ийн хувьсамтгай чанар — Коронавирусын үед тус болдог уу?

Antioxidants (Basel). 2022 оны 6-р сарын 24; 11(7):1247.

[12] Carr AC, Gombart AF.

SARS-CoV-2 цар тахлын үед витамин С ба Д-ийн дархлааг олон түвшинд дэмжих нөлөө.

Nutrients. 2022 оны 2-р сарын 6; 14(3):689.

[13] Holford P, Carr AC, Zawari M, Vizcaychipi MP.

COVID-19-ийн хүнд хэлбэрийн үед витамин С хэрэглэсэн эмчилгээ: Одоогийн нотолгооны түвшинг тоймлон үнэлсэн судалгаа.

Life (Basel). 2021 оны 11-р сарын 1; 11(11):1166